Wybierz język strony: Polish English German Russian
Rozmiar tekstu artykułu:

 

TUCHOLA

Sołectwo obecnie zamieszkują 62 osoby (stan na 1.10.2010 r.).

Ewolucja nazwy1: Tuchole (1389), Thucholowo (1398), Thuchole (1400), Tuchola (1475), Tucholya (1511), Tuchole (1580), Tucholle2 (podczas zaborów), Tuchenau3 (podczas okupacji).

 

Wzmianki z przeszłości wsi, jej właścicieli i mieszkańców.

 

Pierwsza wzmianka pochodzi z roku 1389.

Starym siedliskiem możnego rodu rycerskiego Watów Samsonów4jest wieś Tuchola, za rzeką Wartą położona, nieopodal miasta Sierakowa. W roku 1389 Włost z Tucholi świadczył Dobiesławowi Kwileckiemu5, a Sądka z Tucholi prawowała się o bydło z tymże Dobiesławem w roku 13986.

 

Kilka lat później, w roku 1403, pojawia się rodzeństwo z Tucholi: Mirosław, Dersław, Nusala i Szymka, które później przybyło do Nienawiszcza k. Rogoźna.

 

1419-20 ciż Mirosław i Nosala pozwani zostają przez swoją siostrę Szymkę, ż. Dziersława z Jabłkowa [k. Skoków w pow. gnieźnieńskim] o 40 grzywien [posagu?]; 1420 w imieniu tejże Szymki jej mąż kwituje tychże Mirosława i Nosala z posagu i uwalnia od wszelkich innych spraw, w których pozywała ich niegdyś Szymka7.

 

Od roku 1417 Dobrogost ze swą matką Małgorzatą są współwłaścicielami Tucholi8.

 

W 1424 jako właściciel Tucholi występuje Dobrogost de Sierakow i jest stroną ugody następującej treści: struga Osiecznica z młynem należą do Sierakowa i ta strona, która ma większą część Sierakowa, winna posiadać większą część młyna i strugi; [struga] Klocza z obydwoma brzegami od źródeł aż do Warty ma należeć do Tucholi Dobrogosta; jeziora Lichwino, Cicha i Sadecz Dobrogost ma podzielić po połowie i Małgorzata wybierze sobie z każdego połówkę, a następnie tę połówkę znów podzieli się na pół i Małgorzata znów wybierze sobie połówkę [tzn. otrzyma 1/4 każdego jeziora]9.

 

W 1426 r. tenże występuje z synami Wincentym i Jakubem, jako dziedzice Sierakowa, Kłosowic i Tucholi10.

 

1435 Wincenty z Sierakowa Sierakowski, syn Dobrogosta zapisuje żonie swej Barbarze po 200 grzywien posagu i wiana na 2/3 należnej sobie w działach z braćmi części miasta Sierakowa z wsiami Jaroszewo, Grobia, Tuchola, Chorzępowo i Kłosowice11.

 

1443 Jakub z Sierakowa Sierakowski, syn Dobrogosta dowodzi przed sądem, że zapusty w Kłosowicach i Tucholi, w których jego pachołkowie zajęli konie Wierzbięty z Sierakowa, są jego dobrami, które posiada dłużej niż wymagają terminy przedawnienia12.

 

1450 – Jakub z Sierakowa syn Jakuba wraz z matką Katarzyną, stryjem Wincentym, niegdyś z Sierakowa, wujem rodzonym Janem synem Bogusza Koszuckiego oraz braćmi przyrodnimi Janem i Andrzejem z Choryni, z powodu długów ojcowskich dają Łukaszowi z Górki 1/2 miasta Sierakowa, wsie Tucholę i Bukowiec, 1/2 opustoszałej wsi Modrakowo, a w zamian otrzymują 1/6 wsi Radwaniec w pow. konińskim i 3000 grzywien13. Zatem od roku 1450 wchodziła Tuchola w skład dóbr sierakowskich.

 

1475 – Tuchola zostaje wpisana w wykaz zaległości podatkowych14.

 

1512 – Tuchola występuje w spisie dóbr Łukasza Górki.

 

1517-1523 – poddani z Tucholi zostają skrzywdzeni przez faktora (zarządcę) dóbr Ostroragów z Chojna15.

 

1558 Łukasz z Górki sprzedaje za 1.000 florenów polskich wsie Tuchola i Rzezina (obecnie Ryżyn) Reginie Rożnowskiej żonie Jana Przezpokulskiego i Małgorzacie żonie Stanisława Wojciechowskiego16.

 

1563 wg poborów podatków królewskich osada Tucholie liczyła 4 łany chłopskie i 1 łan sołtysi, 1 karczmę i 1 młyn na kontrakcie rocznym, natomiast w roku 1564 (wg wykazów kościelnych – bardziej wiarygodnych) dziesięcina była odprowadzana od 11 łanów.

 

1570 – w Tucholi zostaje ustanowione wójtostwo17 (wieś na prawie niemieckim.

 

1571 Łukasz hr. z Górki, wojewoda poznański i starosta buski, całe miasto Sierakowo i wsie przyległe: Jaroszewo, Góra, Kłosowicze, Zatom Stary i Nowy, Chorzępowo, Bukowiec, Tuchola, Rzyczyny, osadę Sytowiecz opusoszałą w powiecie poznnańskim za 70.000 talarów srebrnych Jakubowi Rokossowskiemu podkomorzemu poznańskiemu sprzedaje18.

 

1577 Tuchola występuje w wykazach dóbr Jakuba Rokosowskiego, kasztelana śremskiego19.

 

1580 – W Tucholi znajdowało się łącznie 15 domów20.

 

1591 Jan Rokossowski, syn Jakuba, podskarbiego koronnego całe miasto Sierakowo z zamkiem sierakowskim, dworem i folwarkiem, i całe wsie przyległe: Jaroszewo, Góra, Kłosowicze, Zatom Stary, Zatom Nowy, Chorzepowo, Bukowiecz, Tuchola, Rzyzino, Karślino [Kaczlin] i Grobia, 2 folwarki: Kobylarnia i Modrakowo oraz Sithowiecz i inne pustki w powiecie poznańskim, przez Jakuba Rokosowskiego nabyte, Janowi Opaleńskiemu z Bnina, kasztelanowi rogozińskiemu, za 60. 000 złp. sprzedaje21.

 

W latach 1603-1607 Tuchola liczyła22 12 kmieci, 1 karczmarza i sołtysa.

 

1608 Jan i Piotr z Bnina Opalińscy, synowie Jana kasztelana rogozińskiego, działy dóbr spadłych po zmarłych ojcu i stryju ich oraz sum od matki Barbarze z Ostroroga Opalińskiej, kasztelanowej rogozińskiej zapisanych. Matka ich zobowiązała się oprawę na dobrach tych skasować. Piotr, młodszy, miasteczko Sieraków z zamkiem i folwarkiem, i wsie przyległe: Ryzyno z folwarkiem, Karślino z folwarkiem, Tuchola, Bukowiec, Grobia z folwarkiem, Jaroszewo, Góra, Chorzempowo, Zatom Stary, Zatom Nowy, Kobylarnia z folwarkiem, Kłossowice z folwarkiem, Modrakowo, i pustki wyszczególnione w rezygnacji na rzecz ich ojca od Rokossowskiego dane, dalej miasteczko Czerniewo w powiecie gnieźnieńskim z dworem, Czerniewska Wieś z folwarkiem, Rakowo z folwarkiem, Nidom z folwarkiem, Pakzyno z folwarkiem, Strzyżewo, Rybitwy i przyległości (te dobra ojciec ich miał sobie rezygnowane od podkomorzego poznańskiego), do tego Hamer z folwarkiem, w powiecie kościańskim, Boruja z folwarkiem Jabłona Mała z folwarkiem, Jabłona Stara z przyl. (nabyte od potomków Abrahama Zbąskiego przez stryja ich ojca Piotra Opalińskiego), Jan, starszy - miasteczko Opalenica w powiecie kośćiańskim, z zamkiem i folwarkiem oraz wsie należące: Rudniki z folwarkiem, Miechorzewo Mokre z folwarkiem, Miechorzewo Suche, Jastrzęmbniki z folwarkiem, Porazyno z folwarkiem, Silino z folwarkiem, Ptaszkowo Wielkie i Małe z folwarkiem, Dokowo Mokre z folwarkiem, części wszystkie w Dokowie Suchym, części w Parniczewie z folwarkiem, części w Łękach z folwarkiem i wieś Lubiechowo23

 

1621 Piotr z Bnina Opaliński kasztelan poznański miasto Sieraków z zamkiem i folwarkiem i wsie: Karzslino [obecnie Kaczlin], Tuchola, Bukowiec, Ryzyno [obecnie Ryżyn], Grobia, Jaroszewo, Góra, Kłossowice, Zatom Stary, Kobelarnia, Chorzepow, Zatom Nowy, Chrzypsko Małe, Milino [obecnie Mylin], Kłodzisko, Pakania, X. Marcinowi Szyszkowskiemu biskupowi krakowskiemu sprzedaje za 60.000 złp. z prawem wykupu po roku24.

 

1662Piotr Adam de Bnin Opaliński podczaszy królowej, starosta śremski, syn Krzysztofa de Bnin Opalińskiego wojewody poznańskiego, starosty śremskiego i kowalskiego wypowiada umowę swą z Krzysztofem de Brzezie Lanckorońskim, kasztelanem radomskim i żoną jego Jadwigą Wktorią de Kalissany, na miasto Sierakowo i wsie: Kłossowice, Kobelarnia, Bukowiec, Zatom Stary, Zatom Nowy, Chorzępowo, Grobia, Jaroszewo, Karzszlino, Góra, Lutom Wielki, Ryzyna, Tuchola, Milino, Chrzypsko Wielkie, Kłodzisko, Pakowie i innych wsie do klucza sierakowskiego należących, a Annie Sienuciance córce Piotra de Lachowce Sieniuty, żonie swej 120.000 florenów polskich zapisuje tytułem wiana i posagu25.

 

1664 Łukasz i Krzysztof Węgorzewscy, synowie Stanisława i Jadwigi Zakrzewskiej, kwitują Jana Karola Opalińskiego wojewodzica poznańskiego z 520 zł. jako części prowizji od sumy oryginalnej 8.400 zł. przez wojewodę, ojcu naznaczonych na domenach Ryzyna i Tuchola26.

 

1667 Piotr Adam de Bnin Opaliński starosta śremski syn Krzysztofa Opalińskiego wojewody poznańskiego etc. i Teresy de Czarnkowo, całość miasta Sieraków z wsiami i zamkami: Kłosowice, Kobelarnia, Jaroszewo, Zatom Stary i Nowy, Chorzampowo, Bukowiec, Tuchola, Góra, Chalin, Śrem, Kaczalino, Grobia, Ryzyno, Lutom, Milino, Chrzypsko Małe i Duże, Kłodyko, część Pąkowia, Wojnowice, Łagiery (?), Szewce, część Kozłowa w powiecie poznańskim i m. Szubin, Szubska Wieś, Łachowo, Kowalewo, Wąstosze, Pirsko (?), Smolniki, Turzyno, Rzemieniewice, Zalesie, Szradowo, część miasta Tuliszkowo, Tuliszkowską wieś, Ogorzelin, Tarnowskaliska, Sarbicko, Krempa, Prcina, (?) Wielopole, Dziadowice, Katwaszyce, Deszna, w województwie kaliskie (powiaty kaliski, kamiński, kcyński), bratu swemu Janowi Karolowi de Bnin Opalińskiemu daje jako przypadające dla niego w równym podziale27.

 

1671M. Jan Karol z Bnina Opaleński, syn Krzysztofa wojewody poznańskiego i Teresy Czarnkowskiej, według kontraktu małżeńskiego spisanego z Adamem Urjelem Czarnkowskim, starostą osieckim i międzyłęskim, z I strony i sobą z II strony kwotę 332.000 złp., na swych dobrach mieście Sierakowo z przedmieściami i zamkiem i wsiami przyległymi: Kłosowice, Kobylarnia, Zatom Stary i Nowy, Chorząpowo, Jaroszewo, Bukowiec, Karslin, Ryzyn, Tuchola, Grobia, Lutom, Góra, Milino, Chrzypsko Wielkie i Małe Kłodzisko, Pakawie, z młynami i wiatrakami w powiecie poznańskim pannie Zofji Annie Czarnkowskiej, córce Adama Urjela i Teresy z Otoka Zaleskiej, żonie swej przyszłej, zapisuje 200.000 złp. tytułem wiana i posagu w. sobotę po oktawie Bożego Ciała28.

 

1673 – wieś liczyła 50 mieszkańców29

 

1740 W lasach30, wokół historycznej wsi Tuchola, utworzono osadę olęderską - Tuchola Olędry (niem. Döbelwald31 lub Doebelwald32). Przywilej lokacyjny nadał 1 listopada 175133 ówczesny właściciel dóbr sierakowskich saski „premier-minister” Heinrich von Brühl.

 

1780 Piotr Mikołaj baron de Gartemberg Sadogórski, tajny radca Jego Królewskiej Mości, kontraktuje 27 grudnia r. b. miasto Sieraków i wsie: Kłosowice, Stary Zatom, Góra, Kobelarnia, Chorzempowo, Nowy Zatom, Radusze, Dembowiec, Bucharzewo, Bukowiec, Tuchola, Ryzyna, Kaczlin, Grobia, Jaroszewo, Milin, Wielkie Chrzypsko, Małe Chrzypsko w powiecie poznańskim Karolowi Abrahamowi baronowi de Fritsch konsyljarzowi elektora saskiego, kawalerowi Orderu świętego Stanisława sprzedać za 1.255.000. Była tam przy dawniejszej sprzedaży pozostawiona suma królowej francuskiej34.

 

1789 August Gotlob Stoeckhardtus dyrektor sprawiedliwości elektoratu saskiego, Jakuba, Fryderyka lib. barona de Fritsch, ministra i rzeczywistego, tajnego radcy księcia Sachsen-Weimar, plenipotenta Karola Abrahama lib. barona de Fritsch, kanclerza elektoratu saskiego, kawalera Orderu św. Stanisława, plenipotent, w imieniu tegoż kanclerza, Łukasza Bnińskiego sędziego ziemskiego poznańskiego, starostę sokolnickiego i babimojskiego, kaw. orderu św. Stanisława, posła na sejm warszawski, obecnie dziedzica klucza Sierakowskiego z przyległościami w powiecie poznańskim, kwituje z 1 miljona złp., z sumy większej 1.297.859 złp. ceny klucza: m. Sieraków, wsi Jaroszewo, Grobia, folwark Sprzeczno, Lutom, Kaczlin, Ryzyn, Milin, Chrzypsko Wielkie i Małe, Bukowiec, Tuchola, Kłosowice, Góra, Stary Zatom, Kobylarnia, Chrzempowo, Nowy Zatom, Zwierzeniec, Bucharzewo, Demborskie Olendry, i młyny: Borowy, Kukawka, Kubek i Niziołek, sprzedaje hr. Bnińskiemu - 9 maja b.r.35

 

1789 - Tuchola liczyła wówczas 13 „dymów36”.

 

1921 – Folwark Tuchola nabył od Rudolfa Hildebrandta Feliks Sudoł37.

 

1943/1945 – uruchomienie szkoły podstawowej dla polskich dzieci z Sierakowa38.

 

1946 – 24 maja 1946 – odnaleziono zwłoki Bernarda Zarasia (*1912) – członka konspiracji, rolnika zamieszkałego w Kaczlinie, ukrywającego się w Lasach Tucholskich od roku 1944 w obawie przed aresztowaniem przez niemieckie władze okupacyjne. Zmarł z wycieńczenia w zimie 1944/45. Pochowany na cmentarzu parafialnym w Lutomiu39.

 

 

Podania i legendy:

 

Biała koza40.

 

Koło Tucholi, w dębowym lesie oddalonym od Sierakowa około pół mili, kiedyś nie wszystko było w zupełnym porządku. Jednego razu w porze obiadowej, miedzy dwunastą a pierwszą godziną, szedł tamtędy młody człowiek w towarzystwie pewnej kobiety. Nagle oboje ujrzeli białą kozę, niespotykanych rozmiarów, podobną do wyrośniętego cielaka, o czerwonych jak ogień oczach. Koza towarzyszyła im w drodze przez las, a na jego skraju od razu zniknęła. Wielu innych ludzi także widywało w tym miejscu kozę, która nigdy nie wyszła poza obręb lasu.


PRZYPISY

 

1 wg kartoteki Słownika historyczno geograficznego ziem polskich w średniowieczu – dane udostępnione w redakcji Słownika (Instytut Historii PAN w Poznaniu)

2 Wykaz miejscowości Gminy Sieraków – Księga Urodzeń USC z roku 1913.

3 Kopia mapy: „Kreis Birnbaum, Amtsbezirk Zirke, Tuchenau” 1.Okt. 1941 – w posiadaniu autora.

4 Ksiądz prof. Stanisław Kozierowski „Ród Samsonów” wg: http://maciejmazur.cba.pl/mazurowie/-_rod_samsonow.html

5 Lek. 1 nr 502

6 Lek. 1 nr 2711

7 PZ 5, 146; PZ 6, 39

8 Stanisław Kozierowski „Ród Samsonów”...

9 PZ 7 k. 95v, 165v

10 Stanisław Kozierowski „Ród Samsonów”...

11 PG 1, 149

12 WR 1 nr 1627-1628

13 PG 4, 62v

14 PZ 20 f.26v.

15 PZ 28 f.230 i 340

16 PG 19 f. 500-501

17 ASK I f.

18 Teki Dworzaczka – Biblioteka Kórnicka PAN - 10941 (Nr 1398) 1571, (f. 205)

19 ASK I f. 715.

20 ASK I 65 f. 125v.

21 tamże - 13497 (Nr 1400) 1591, (f. 759)

22 wg uposażenia plebani w Sierakowie sporządzonego w czasie wizytacji

23 Teki Dworzaczka – Biblioteka Kórnicka PAN - 1310 (Nr 980) 1608 (f. 74v)

24 tamże - 8139 (Nr 1412) 1621, (f. 738)

25 tamże - 1427 (Nr 208) 1662, (f. 124)

26 tamże - 3294 (Nr 63) 1664, (f. 696v)

27 tamże - 1491 (Nr 208) 1667 (f. 257)

28 tamże - 897 (Nr 1870) 1671, (f. 108)

29 ASK I 68 f. 1189

30 Władysław Rusiński „Osady tzw. „Olędrów” w dawnym województwie poznańskim” Poznań 1939 – Kraków 1947, s. 141, poz. 136

32 Wykaz miejscowości Gminy Sieraków – Księga Urodzeń USC z roku 1913.

33 Akta Miejskie Sieraków, C.53, fol. 95

34 tamże - 17057 (Nr 1357) 1780, (f. 244)

35 Tamże - 9844 (Nr 1375) 1789, (f. 433)

36 Władysław Rusiński „Osady tzw. „Olędrów”…”, s. 141, poz. 136

37 Feliks Sudoł (ur. 1 listopada 1879 w Wilczej Woli, woj. podkarpackie), syn Łukasza i Franciszki. W roku 1908 emigrował do Ameryki, skąd powrócił w 1920. Ożeniony z Marianną Skawińską. Osiedlił się w nabytej Tucholi, gdzie doczekał się 4 synów i 3 córki. Zmarł 20 czerwca 1952. Posiadłość od 90 lat pozostaje w rękach rodziny.

38 porównaj: Sierakowskie Zeszyty Historyczne nr 4 s. 29-31.

39 tamże, s. 88.

40 Wojciech Łysiak „Góra duchów – zbiór dawnej prozy ludowej znad dolnej Warty i Obry”, Gorzowskie Towarzystwo Kultury – Biblioteka Regionalna, Gorzów Wlkp. 1989, str. 88 – T-8086.

Stowarzyszenie Puszcza NoteckaProgram Rozwoju Obszarów WiejskichUrząd Miasta i Gminy SierakówWojewództwo WielkopolskieLeaderUnia Europejska

Realizacja: Krzyżaniak, Projekt graficzny: Mateusz Klein, Silnik: Joomla!

Menu główne

Historia

Przyroda