Wybierz język strony: Polish English German Russian
Rozmiar tekstu artykułu:

CHORZĘPOWO 

  1. Charakterystyka miejscowości Chorzępowo

 

Położenie, przynależność administracyjna i powierzchnia

 

Chorzępowo jest wsią sołecką, położoną na zachód od Sierakowa przy drodze wojewódzkiej nr 198 (52°38'N; 15°59'E). Od południa miejscowość ta graniczy z rzeką Wartą oraz znajduje się w pobliżu jezior: Barlin i Kłosowskiego. Obszar Chorzępowa położony jest w południowej części dużego kompleksu leśnego Puszcza Notecka.

 

Miejscowość Chorzępowo wchodzi (wraz z wsią Kobylarnia) w skład sołectwa Chorzępowo. Jest ono jednym z 15 sołectw tworzących łącznie z miastem Sieraków gminę miejsko-wiejską. Gmina Sieraków przynależy do powiatu międzychodzkiego i województwa wielkopolskiego (ryc. 1).

 

Całe sołectwo Chorzępowo zajmuje powierzchnię 641,85 ha, co stanowi 3,16% powierzchni gminy Sieraków (20313,73 ha).

Historia miejscowości

 

Ewolucja nazwy1: Chorzampowo (1438), Chorzempowo (1457), Chorząmpowo (1563), Chrzempowo (1564), Charzepowo (1580), Chorzempowa (1735); Chorzempowo (1913).

 

Udokumentowana historia Chorzępowa sięga średniowiecza. Wieś wchodziła w skład dóbr sierakowskich i jest znana od 1438 r. (Anders 2005). Miejscowość wymieniana była także jako jedna z przynależących do parafii Sieraków w roku 1508 (Gąsiorowski 1992).

 

W XVIII w. mieszkańcom wsi nadane zostają tzw. prawa olęderskie2. Takie postępowanie kolejnych właścicieli Sierakowa i okolic było na przełomie XVII i XVIII w. częstą praktyką. Ze względu na trudne warunki terenowe sieć osadnicza na obszarze Puszczy Noteckiej rozwijała się wolniej. W tzw. kolonizacji olęderskiej upatrywano możliwość przyspieszenia rozwoju tego terenu. Mieszkańcy mieli za zadanie kolonizację obszarów leśnych oraz meliorację tych podmokłych, co było zadaniem trudnym. W zamian otrzymywali stosunkowo dużą autonomię – własny samorząd (sołtysa oraz ławników). Co istotne mieszkańcy byli zwolnieni z pańszczyzny – płacili jedynie czynsz. Pierwszy prawa te nadaje 24 czerwca 1753 r. Henryk hrabia Brühl - minister Augusta III. W 1774 r. a następnie 1779 potwierdza je Piotr Mikołaj von Gartenberg (Sadogórski). W 1825 r. ponawia je kolejny właściciel ziem sierakowskich - Alexander hrabia z Bnina Bniński.

 

Wzmianki dotyczące historii Chorzępowa jej mieszkańców i właścicieli

 

1438 Wincenty z Sierakowa zapisuje ż. Barbarze po 200 grzywien posagu i wiana na 2 częściach swej części z działów braterskich na mieście Sierakowie i 5 wsiach sąsiednich, m. in. na Chorzampowie3.

 

1443 Jakub dziedzic w Sierakowie odstępuje swemu bratu Wincentemu dziedzicowi tamże, 1/4 cz. miasta Sierakowa wraz z różnymi łąkami, jeziorami, młynem Ryczywół oraz 3 wsiami, m. in. Chorzampowa4.

 

1450 wspomniany Wincenty sprzedaje Łukaszowi z Górki wojewodzie poznańskiemu, 1/4 część miasta Sierakowa wraz z częściami różnych młynów i 3 wsiami, m. in. Chorzampowa. oraz 1/4 część Modrakowa, a w zamian otrzymuje Rozstępniewo i 4000 zł węgierskich5.

 

1443-64 szlachetny Mikołaj Pęcik (lub Pęcie) mieszczanin poznański, dziedzicem w Chorzempowie6.

 

1457 Niemierza z Łabiszyna [powiat gnieźnieński], Marcin z Modliszewa [powiat jw.], Andrzej z Dominowa [powiat pyzdrski], Jan z Grodźca [powiat koniński], Piotr z Wyszyny [pow. jw.], Jan z Łubowa [powiat gnieźnieński] i Mikołaj oraz Stanisław ze Szczytnik [powiat gnieźnieński., obecnie Szczytniki Czerniejewskie], otrzymują od Łukasza z Górki wojewody poznańskiego., każdy z nich po 111 grzywien i 1/10 cz. wsi Chorzempowo, a w zamian oddają mu swoje trzecie części 1/2 wsi Czerniewo [pow. gnieźnieński, obecnie Czerniejewo k. Wrześni] i Rakowo [powiat jw.], przypadłe im z działów braterskich po zmarłym Macieju Dryi ich stryju7.

 

1508Chorzempowo [formularz rejestru poboru nie wypełniony]8.

 

1560 Łukasz z Górki, wojewoda łęczycki i starosta buski sprzedaje z zastrzeżeniem prawa odkupu, za 5000 zł polskich Baltazarowi i Janowi Strzeżmińskim z Trzcianki wsie Kłosowice, Góra i Jaroszewo [k. Sierakowa nad Wartą]; wspomniani nabywcy otrzymują też prawo wolnych pastwisk we wsiach Zatom Nowy i Chorzempowo., położonych na drugim brzegu Warty oraz wolny zbiór żołędzi [z dębin] koło tychże wsi wg dawnego prawa9.

 

1560 tenże Łukasz z Górki sprzedaje z zastrzeżeniem prawa odkupu za 5100 zł polskich Prokopowi Broniewskiemu chorążemu. kaliskiemu miasto Sieraków z wsiami Chorzempowo i Zatom Nowy oraz młyn zwany Niższa Klocza i wszystkimi jeziorami10.

 

1562 Prokop Broniewski chorąży kaliski, kwituje tegoż Górkę z 5.100 złp. w której sumie Górka jemu wyderkował był miasto Sieraków i wsie: Chorzempowo, Nowy Zatom i młyn Kłocza11.

 

1563 tamże pobór z 4 łanów i 1 łanu sołtysiego oraz 1 karczmy12.

 

1564 w Chorzempowie dziesięcinę z 8 łanów [kmiecie] płacą w kluczu dóbr biskupa poznańskiego w Pszczewie13.

 

1571 tenże Łukasz z Górki [wojewoda poznański] sprzedaje z zastrzeżeniem prawa odkupu Janowi Zakrzewskiemu za 6000 zł polskich miasto Sieraków i wsie Chorzempowo i Zatom Nowy wraz z młynami wodnymi: Wyższą Kloczą i Borowy Młyn14.

 

1571 Magnifikus Dominus Łukasz hr. z Górki, wojewoda poznański, starosta buski, całe miasto Sieraków i wsie Nowy Zatom i Chorzempowo i 2 młyny wodne Wyższa Kłocza i Borowy w powiecie poznańskim Nobilis Janowi Zakrzewskiemu za 6.000 zł. wyderkował15.

 

1580 w Chorzempowie Jakub Rokossowski płaci pobór z 1 łanu, 8 półłanów, 1 zagrodnika, 1 komornika, 1 pasterza i 20 owiec16.

 

1608 Wielmożni Jan i Piotr z Bnina Opalińscy, synowie zmarłego Jana kasztelana rogozińskiego, działy dóbr spadłych po śp. ojcu i stryju ich, oraz sum od matki zapisane Barbarze z Ostroroga Opalińskiej, kasztelanowa rogozińskiej, matka ich zobowiązała się oprawę na dobrach tych skasować. Piotr, młodszy, m-ko Sieraków z zamkiem i folwarki., i wsie przyległe: Ryzyno z folwarkiem, Karślino z folwarkiem, Tuchola, Bukowiec, Grobia z folwarkiem, Jaroszewo, Góra, Chorzempowo, Zatom Stary, Zatom Nowy, Kobylarnia z folwarkiem, Kłossowice z folwarkiem, Modrakowo i pustki wyszczególnione w rezygnacji na rzecz ich ojca od Rokossowskiego dane, dalej miasteczko Czerniewo w powiecie gnieźnieńskim z dworem, Czerniewska Wieś z folwarkiem, Rakowo z folwarkiem, Nidom z folwarkiem, Pakzyno z folwarkiem, Strzyżewo, Rybitwy i przyległości (te dobra ojciec ich miał sobie rezygnować od podkomorzego poznańskiego), do tego Hamer z folwarkiem, w powiecie kościańskim, Boruja z folwarkiem Jabło M. z folwarkiem, Jabłona St. z przyległościami (nabyte od potomków Abrahama Zbąskiego przez stryja ich ojca Piotra Opalińskiego), Jan, starszy - miasteczko Opalenica w powiecie kościańskim, z zamkiem i folwarkiem oraz wsie należące: Rudniki z folwarkiem, Miechorzewo Mokre z folwarkiem, Miechorzewo Suche, Jastrzęmbniki z folwarkiem, Porazyno z folwarkiem, Silino z folwarkiem, Ptaszkowo Wielkie i Małe z folwarkiem, Dokowo Małe z folwarkiem, części wszystkie w Dokowie Suchym, części w Parniczewie z folwarkiem, części w Łękach z folwarkiem., wieś Lubiechowo17.

 

1671 Wielmożny Jan Karol z Bnina Opaleński, syn zmarłego Krzysztofa wojewody poznańskiego i zmarłej Teresy Czarnkowskiej, według kontraktu małżeńskiego spisanego z Adamem Urjelem Czarnkowskim, starostą osieckim i międzyłęskim, z jednej strony i sobą z drugiej strony sumę 332.000 złp. zobowiązuje się na swych dobrach mieście Sierakowo z przedmieściami i zamkiem i wsiami przyległymi: Kłosowice, Kobylarnia, Zatom Stary i Nowy, Chorząpowo, Jaroszewo, Bukowiec, Karslin, Ryzyn, Tuchola, Grobia, Lutom, Gura, Milino, Chrzypsko Wielkie i Małe, Kłodzisko, Pakawie, z młynami i wiatrakami: w powiecie poznańskim pannie Zofji Annie Czarnkowskiej, córce Adama Urjela ze zmarłej Teresy z Otoka Zaleskiej, żonie swej przyszłej, zapisać 200.000 złp. posagu i tytułem wiana, w sobotę po oktawie Bożego Ciała18.

 

1753 (24.06.) – Wydanie przywileju dla wsi olęderskiej Chorzempowa19 dla dotychczasowych mieszkańców20 przez „Comesa de Bruhl”. Zachował się oryginał tego dokumentu, prezentujący w 26 punktach wszystkie prawa olędrów i ich zobowiązania wobec sierakowskiego zamku.

 

1774 (7.11.) – potwierdzenie przywileju przez Piotra Mikołaja Gartenberg-Sadogórskiego21.

 

1779 (8.06.) – nadanie dodatkowych gruntów olendrom przez P.M. Gartenberga.

 

1789 Wieś liczyła 12 dymów.

 

1789  August Gotlob Stoeckhardtus, dyrektor sprawiedliwości elektoratu saskiego, Jakuba Fryderyka barona de Fritsch, ministra i rzeczywistego tajnego radcy księcia Sachsen-Weimar plenipotenta Karola Abrahama barona de Fritsch, kanclerza elektoratu saskiego, kawalera Orderu św. Stanisława, plenipotent w imieniu tegoż kanclerza; Łukasza Bnińskiego sędziego ziemskiego. poznańskiego, starostę sokolnickiego i babimojskiego, kaw. Orderu św. Stanisława, posła na sejm warszawski, obecnie dziedzica klucza Sierakowskiego z przyległościami. w powiecie poznańskim, kwituje z 1 miljona złp., z sumy większej 1. 297. 859 złp. ceny klucza: miasto Sieraków, wsie Jaruszewo, Grobia, folwark Sprzeczno, Lutom, Kaczlin, Ryzyn, Milin, Chrzypsko Wielkie i Małe, Bukowiec, Tuchola, Kłosowice, Gora, Stary Zatom, Kobylarnia, Chorzempowo, Nowy Zatom, Zwierzenice, Bucharzewo, Demborskie Olendry, i młyny: Borowy, Kukawka, Kubek i Niziołek, sprzedanych Bnińskiemu 9 maja b.r.22

 

1825 (1.10) – potwierdzenie przywileju przez Aleksandra hr. Bnińskiego połączone z nadaniem służebności łąkom zawarciańskim (w Kłosowicach)23.

 

1919 Najbardziej wysunięty na zachód punkt oporu wojsk powstańczych na prawym brzegu Warty24.

 

Uwarunkowania (zasoby) przyrodnicze Chorzępowa

 

Geomorfologia i ukształtowanie terenu

 

Rzeźba terenu, na którym rozwinęło się Chorzępowo ukształtowana została, podobnie jak w pozostałej części gminy, w wyniku działania lądolodu (zlodowacenie bałtyckie). Dodatkowo w tej części gminy istotnym czynnikiem, który wpłynął na geomorfologię była równoleżnikowo płynąca Warta. Na terenie Chorzępowa wyróżnić można kilka form terenu m.in.: stopnie terasowe: terasę zalewową, terasę wysoką; rynny o dnie płaskim (Krygowski 1953).

 

Na zachód od Chorzępowa, w obrębie doliny Warty znajduje się najniżej położony punkt w gminie Sieraków 32,7 m n.p.m. Teren wznosi się nieznacznie w kierunku północnym.

 

Wody

 

Miejscowość Chorzępowo położona jest przy Warcie pomiędzy dwoma rynnowymi jeziorami: Barlin i Kłosowskim. Jeziora te są, jak na lokalne warunki, stosunkowo dużymi akwenami. Pierwsze ma powierzchnię 103,2 ha, ale jest zbiornikiem płytkim (głębokość maks. 3,2 m a średnia głębokość 1,5 m). Jezioro Kłosowskie zajmuje obszar 137,8 ha a głębokość maks. wynosi 14,3 m przy średniej wynoszącej 3,9 m (Choiński 1995). We wschodniej części miejscowości płynie Struga Kłosowska, która wypływa z Jeziora Kłosowskiego i uchodzi do Warty. Podobnie po zachodniej stronie jezioro Barlin połączone jest z główną rzeką tego obszaru ciekiem wodnym, który stanowi fragment granicy administracyjnej całej gminy.

 

Użytkowanie ziemi i jakość gleb

 

W strukturze użytkowania ziemi dominują powierzchnie leśne oraz tereny wykorzystywane do produkcji rolnej (grunty rolne oraz łąki i pastwiska). Na obszarze sołectwa nie znajduje się żadne jezioro, ponieważ graniczące z Chorzępowem zbiorniki (Barlin i Kłosowskie) przynależą pod względem administracyjnym do pobliskiego sołectwa Marianowo.

 

Chorzępowo charakteryzuje się słabymi glebami pod względem ich przydatności do prowadzenia rolniczej produkcji roślinnej (kompleksy żytni słaby i bardzo słaby; gleby V i VI klasy bonitacyjnej). Nieco korzystniej kształtują się pod tym względem tereny łąk i pastwisk, ponieważ należą do kompleksu użytki zielone średnie (gleby IV, V i VI klasy bonitacyjnej). Na obszarze miejscowości dominują gleby piaskowe różnych typów genetycznych (głównie piaski słabo gliniaste).

 

Ochrona środowiska

 

Teren Chorzępowa objęty jest ochroną w ramach Sierakowskiego Parku Krajobrazowego oraz obszaru Natura 2000 Puszcza Notecka (obszar specjalnej ochrony ptaków; PLB3000015). Dodatkowo warto podkreślić, że w bezpośredniej bliskości znajdują się trzy rezerwaty przyrody: Czaple Wyspy na Jeziorze Kłosowskim, Mszar nad Jeziorem Mnich oraz nieco dalej Cegliniec. Wszystkie są jednak poza administracyjnymi granicami sołectwa Chorzępowo (patrz: oznaczenia „I”, „III” i „IV” na ryc. 4H).

 

 

Podania i legendy związane z Chorzępowem

 

Kamień pod Chorzępowem25.

 

Pewien młody człowiek z Chorzępowa (…) był zamiłowanym myśliwym i pewnego razu poszedł do lasu, ażeby zakłusować w świetle księżyca. Jego kochanka, która bała się o niego podążyła za nim, ale on o tym nie wiedział. Nagle przed myśliwym wyskoczyła sarna i pobiegła w tym kierunku, gdzie znajdowała się kochanka tego młodzieńca. Myśliwy wymierzył i strzelił. Trafił dobrze, do sarna upadla martwa na ziemię. Gry jednak podszedł, by zobaczyć swój łup, to z przerażeniem stwierdził, że nie trafił w sarnę, ale w swoją narzeczona, którą kochał nade wszystko. Opanował go wielki ból. Całował martwą. Naładował strzelbę i sam się zastrzelił. Zwłoki nie zostały rozpoznane, bo strzał rozerwał mu całą twarz. Na miejscu, gdzie oboje zginęli leży dziś wielki głaz z dwoma krzyżami i można tam jeszcze usłyszeć głośne jęczenie i stękanie, inni widzą tam unoszący się dymek, który pochodzi z wystrzału.

 


 PRZYPISY 

 

1Słownik historyczno-geograficznego ziem polskich w średniowieczu -prace Instytutu Historii PAN, (Ossolineum, Wrocław 1982 - Wydawnictwo PTPN, Poznań 2008). 

2 W załączeniu tekst przywileju nadanego mieszkańcom wsi w związku z prawem olęderskim (zał. 2) 

3 PG 1, 90 II. 

4 PZ 14, 221. 

5 PG 4, 52v. 

6 PG 4, 52v. 

7 PG 5, 50-52. 

8 ASK I 3, 20. 

9 PG 19, 724-726 

10 PG 19, 724-726 

11Teki Dworzaczka – Biblioteka Kórnicka PAN - 1663 (Nr 904) 1562, (f. 229v). 

12 ASK I 5, 235. 

13 IBP 307-308. 

14 PG 21, 166. 

15Teki Dworzaczka – Biblioteka Kórnicka PAN - 10863 (Nr 1398) 1571, (f. 166). 

16 ASK I 6, 146. 

17Teki Dworzaczka – Biblioteka Kórnicka PAN - 1310 (Nr 980) 1608, (f. 74v). 

18 tamże – 897 (Nr 1870) 1671, (f. 108). 

19 Rusiński Władysław „Osady tzw. „Olędrów” w dawnym województwie poznańskim” Poznań 1939 – Kraków 1947, s. 133, poz. 14. 

20 AM Sieraków, c.53,fol.156. 

21 tamże 

22Teki Dworzaczka – Biblioteka Kórnicka PAN - 9844 (Nr 1375) 1789, (f. 433). 

23 Niezmiernie cenny jest przypisek, mówiący o tym, że dokument ten podpisany został na Zamku Sierakowskim, co obala dotychczasowe przeświadczenia o unicestwieniu budynków zamkowych przez pożar z 25/26 czerwca 1817 r. Dodatkowo wartościowe są podpisy 3 reprezentantów społeczności Chorzempowa: sołtysa – Maci Biniasia i 2 ławników: Szymona Buśkiewicza i Tomasza Niezborały.  

24 porównaj – Sierakowskie Zeszyty Historyczne nr 3 s. 125. 

25 Łysiak Wojciech „Góra duchów – zbiór dawnej prozy ludowej znad dolnej Warty i Obry”, Gorzowskie Towarzystwo Kultury – Biblioteka Regionalna, Gorzów Wlkp. 1989, str. 114.

 

Stowarzyszenie Puszcza NoteckaProgram Rozwoju Obszarów WiejskichUrząd Miasta i Gminy SierakówWojewództwo WielkopolskieLeaderUnia Europejska

Realizacja: Krzyżaniak, Projekt graficzny: Mateusz Klein, Silnik: Joomla!

Menu główne

Historia

Przyroda